Việt Nam nằm trong nhóm quốc gia chịu ảnh hưởng nặng nề nhất bởi biến đổi khí hậu. Mưa lớn, lũ quét, bão nhiệt đới xuất hiện với tần suất dày đặc hơn và mức độ khó lường hơn trước. Những thay đổi này buộc lĩnh vực kiến trúc – xây dựng phải chuyển mình, tìm kiếm các mô hình công trình có khả năng thích ứng thay vì đối đầu với thiên nhiên.
Một trong những ví dụ nổi bật về tư duy kiến trúc “sống chung với nước” nằm tại Điện Phương (Quảng Nam), nơi công trình Terra Cotta Studio được thiết kế vào năm 2016 bởi Tropical Space. Đây là xưởng gốm của nghệ nhân địa phương, được xây dựng như một cấu trúc mở, cho phép nước lũ đi xuyên qua mà không làm tổn hại đến công trình. Với hệ tường gạch đan xen, không gian bên trong luôn thông thoáng, mát mẻ, đồng thời giảm áp lực dòng chảy khi nước sông dâng cao vào mùa mưa.
Năm 2023, dự án được mở rộng thêm với Terra Cotta Workshop – tổ hợp làm việc kết hợp lò nung và khu vực đón khách. Tất cả đồ vật quan trọng như sản phẩm gốm, hệ thống điện… đều được bố trí trên cao, vượt ngưỡng lũ lớn nhất từng ghi nhận trong thế kỷ. Kiến trúc sư Nguyễn Hải Long cho biết triết lý của công trình rất rõ ràng: không chống lại dòng nước, mà để công trình hòa cùng nhịp lên xuống của con sông.
1. Bản sắc địa phương – nền tảng của kiến trúc thích ứng
Các giải pháp của Terra Cotta Studio và Workshop không chỉ là sáng tạo kỹ thuật mà còn lấy cảm hứng từ những mô hình nhà truyền thống trong vùng. Tường gạch “thở”, sàn nâng cao, cấu trúc nhẹ… đều đã xuất hiện từ lâu trong đời sống dân gian, chứng minh hiệu quả qua nhiều mùa lũ.
Nghệ nhân Lê Đức Hạ – người trực tiếp làm việc trong công trình – cho biết nhờ thiết kế này, xưởng có thể vận hành quanh năm mà không cần di dời khi mưa lớn kéo đến. Một lần nữa cho thấy rằng sự gắn kết giữa vật liệu bản địa và hiểu biết khí hậu có thể tạo ra những công trình bền vững vượt thời gian.
2. Các mô hình kiến trúc nổi – giải pháp cho Đồng bằng sông Cửu Long
Không chỉ miền Trung, vùng Đồng bằng sông Cửu Long cũng đang tìm kiếm mô hình nhà ở thích ứng khi nước biển dâng và mưa bão bất thường. H&P Architects đã nghiên cứu mô hình nhà tre nổi với kết cấu tam giác nhẹ nhưng chắc, đặt trên thùng nhựa tái chế. Công trình được neo vào đáy sông nên có thể lên xuống theo thủy triều mà vẫn ổn định trong bão.
Mái nhà mở rộng giúp thu nước mưa, đặt pin năng lượng mặt trời, tạo hệ thống cung cấp sinh hoạt trong lúc ngập lụt. Hệ thống cửa linh hoạt giúp công trình vừa thông thoáng vừa có thể bịt kín khi bão mạnh.
Mặc dù nguyên mẫu đã hoàn thiện từ năm 2022, việc nhân rộng hiện vẫn gặp vướng mắc vì luật xây dựng chưa công nhận tre như vật liệu vĩnh cửu và chưa có quy định cấp phép nhà trên mặt nước.
3. Tre – vật liệu truyền thống nhưng tiềm năng hiện đại
Bên cạnh khả năng chống lũ, tre còn được đánh giá cao trong các công trình chịu gió mạnh. Tại Hội An, nhà cộng đồng Casamia sử dụng 22 vòm tre lớn, có thể uốn cong khi gặp gió mạnh và đã đứng vững trước mùa bão năm 2020 với hơn mười cơn bão liên tiếp.
Ở khu du lịch HippoFarm (gần TP.HCM), một cách tiếp cận khác đã được triển khai: kết hợp vật liệu tái chế như thùng xe ngựa bằng thép, vỏ trấu trộn đất tảo cát để tạo tường cách nhiệt và chống ẩm. Công trình được nâng cao khỏi mặt đất, đủ an toàn khi nước lũ dâng.
Những giải pháp này đều dựa trên nguyên tắc quen thuộc trong kiến trúc truyền thống Việt Nam: mái rộng – thông gió chéo – vật liệu bản địa – kết cấu nhẹ nhưng bền.
4. Từ thách thức trong nước đến tầm nhìn quốc tế
Nhiều công trình thích ứng của Việt Nam đã thu hút sự quan tâm từ các vùng thiên tai khác trên thế giới như Tonle Sap (Campuchia), Philippines, Ấn Độ, Trung Quốc và cả Hoa Kỳ. Tuy nhiên, để triển khai thực tế, vấn đề pháp lý và quy chuẩn vật liệu vẫn là rào cản lớn. Hiện nay, chỉ có tám quốc gia ban hành tiêu chuẩn xây dựng cho tre – cho thấy tiềm năng phát triển còn rất rộng mở.
Dù vậy, những dự án này khẳng định rằng kiến trúc có thể trở thành giải pháp quan trọng giúp cộng đồng sống an toàn trong bối cảnh khí hậu ngày càng cực đoan.
5. Ý nghĩa đối với ngành xây dựng Việt Nam
Trong bối cảnh thiên tai gia tăng, các mô hình công trình thích ứng lũ lụt:
- Giảm thiệt hại tài sản và sinh mạng
- Bảo tồn hoạt động kinh tế – sản xuất trong mùa mưa
- Tối ưu chi phí xây dựng nhờ vật liệu địa phương
- Góp phần giảm phát thải carbon
- Tạo bản sắc kiến trúc Việt Nam trên trường quốc tế
Đặc biệt, khi lũ lớn như những đợt năm 2020–2025 liên tục gây thiệt hại nặng, nhu cầu về vật liệu bền nước, bền ẩm, chống thấm như đá tự nhiên ngày càng tăng. Đây là cơ hội để ngành xây dựng nói chung và các doanh nghiệp cung cấp vật liệu như VietnamStone tham gia vào hành trình kiến tạo những công trình an toàn, bền vững hơn cho cộng đồng.