Trong những năm gần đây, Việt Nam liên tục phải đối mặt với mưa lớn, lũ quét và ngập sâu kéo dài. Đặc biệt, đợt lũ số 15 vừa qua tại Phú Yên đã gây thiệt hại nặng nề, khiến hàng trăm người thiệt mạng và hàng ngàn hộ dân trắng tay. Thực tế này đặt ra yêu cầu cấp bách: cần thay đổi cách xây dựng, thiết kế và quy hoạch nhà ở để có thể tồn tại và an toàn trước thiên tai ngày càng cực đoan.
Trên thế giới, nhiều nghiên cứu gần đây – trong đó có các mô hình “Flooded Architecture” (kiến trúc chịu lũ) – đã chứng minh rằng thiết kế công trình theo hướng thích ứng nước là giải pháp hiệu quả để giảm thiểu thiệt hại, đặc biệt tại những quốc gia có khí hậu nhiệt đới giống Việt Nam.
Lũ lụt trở thành “bình thường mới”: Việt Nam cần thay đổi tư duy thiết kế nhà ở
Biến đổi khí hậu khiến lượng mưa tăng đột biến, thời điểm mưa bất thường, trong khi đô thị hóa nhanh làm bề mặt bê tông hóa, giảm khả năng thoát nước tự nhiên.
Hệ quả:
- Ngập sâu ngay cả tại trung tâm đô thị
- Lũ chồng lũ ở miền Trung
- Sạt lở lan rộng vùng núi
- Thiệt hại nặng nề về người và tài sản
Điều đáng nói là nhiều kiểu nhà truyền thống hiện nay không còn phù hợp, đặc biệt là vùng trung du, ven sông, ven biển.
Kiến trúc chịu lũ – hướng tiếp cận mới của thế giới
Theo các nghiên cứu quốc tế, kiến trúc thích ứng lũ lụt tập trung vào 3 nhóm giải pháp chính:
1. Công trình “chịu nước” thay vì “né nước”
Thiết kế nhà có thể chịu được ngập, kể cả khi nước dâng cao hơn dự kiến:
- Nền nâng cao hoặc nhà sàn
- Kết cấu bê tông – thép chống thấm
- Tường chịu ẩm, vật liệu không mục khi ngâm nước
- Khu vực tầng trệt ưu tiên làm kho hoặc không gian linh hoạt
2. Thoát nước thông minh và cảnh quan hỗ trợ
Ứng dụng:
- Rãnh tiêu thoát nước
- Hệ thống mặt đất thấm
- Hồ điều hòa, vườn mưa, bể chứa tạm
- Cây xanh giảm lượng nước chảy tràn
Đây là điều mà nhiều thành phố Việt Nam chưa làm tốt.
3. Thiết kế linh hoạt, dễ thay đổi theo khí hậu
Khi thời tiết diễn biến khó lường, công trình cần:
- Dễ nâng nền khi cần
- Dễ thay thế vật liệu
- Dễ mở rộng hoặc chuyển đổi công năng
- Dễ bảo trì sau ngập
Tư duy “xây một lần dùng 50 năm” đã không còn phù hợp với thiên tai tăng nhanh.
Áp dụng kiến trúc chịu lũ vào thực tế Việt Nam
Miền Trung – nơi chịu bão và lũ kép
Nên phát triển:
- Nhà mái dốc lớn thoát nước nhanh
- Kết cấu chống gió mạnh
- Tầng trên làm nơi trú tránh khi nước dâng
- Tường gạch nung, bê tông chống thấm
Miền Tây – nơi ngập theo chu kỳ
Nên áp dụng:
- Nhà nổi / nhà bán nổi
- Sàn nâng cao linh hoạt
- Công trình nhẹ, dễ tháo lắp khi cần
- Kết hợp cảnh quan chứa nước tự nhiên
Đô thị lớn – thành phố thường xuyên ngập
Cần:
- Hạn chế bê tông hóa
- Xây dựng hệ thống thoát nước song song: ngầm + bề mặt
- Tăng diện tích công viên, hồ, “không gian đệm nước”
- Nhà phố ứng dụng mặt đứng thông gió, chống ẩm, vật liệu bền thời tiết
Lũ Phú Yên: cảnh báo đỏ cho toàn bộ hệ thống xây dựng
Thiệt hại nặng nề từ lũ số 15 tại Phú Yên cho thấy:
- Nhà ở hiện tại không đủ an toàn
- Địa hình bị bê tông hóa làm nước chảy mạnh hơn
- Không có vùng thoát nước tự nhiên
- Người dân thiếu mô hình nhà ở an toàn
Đây là thời điểm Việt Nam cần quy chuẩn kiến trúc chống lũ, thay vì chỉ ứng phó tạm thời.